1- اصل كندي Asl kandi
اين روستا از جنوب به يكان كهريز، از جنوب غربي به مغولو، از شمال به يكان سعدي، از شمال شرقي به بهشت دره سي، و از غرب به شامقلي محدود مي شود. اين روستاي كوچك با امكاناتي محدود در ابتداي يك دره واقع شده است. مكان مقدس به نام اجاق در اين روستا وجود دارد كه در تابستانها از روستاهاي اطراف كودكان مريض را به نيّت نذر و نياز به اين مكان مي برند.زراعت در اين روستا رونق چنداني ندارد و بيشتر اهالي به دامداري مي پردازند.
* وجه تسميه
برخي معتقدند كه بيشتر اهالي يكانات از اين روستا مهاجرت نموده اند و به اين جهت به آن اصل كند (روستاي مادر) معروف مي باشد؛ چرا كه اصل و ريشه روستاهاي ديگر منطقه از مردم اين روستاست. آزاديخواه معروف نورالله خان يكاني در اصل از اين روستا مي باشد.
* چشمه هاي قديمي
در اين روستا دوچشمه قديمي وجود دارد كه عبارتند از : 1- كند چشمه سي 2- زونا
2- امير آباد Amir Abad
امير آباد از شمال شرقي به قوچعلي كندي، از جنوب غربي به جادة خوي، و از جنوب شرقي به شامقلي عليا محدود مي شود. زمينهاي كشاورزي اين روستا در شامقلي قرار دارند.
* قدمت و تاريخچه روستا
در سال 1345 در طايفه روستاي شامقلي سفلي دعوا مي كنند. براي جلوگيري از ادامه منازعات فردي به نام عليزاده مجبور به مهاجرت از روستا شده و در 6 كيلومتري روستا و در شمال غربي شامقلي سنگ بناي روستاي جديد به نام اميرآباد را مي گذارد.
3- شامقلي (عليا و سفلي) Shamgoli
اين دو روستا در غرب يكانات و نزديكي راه جلفا و خوي، و سر راه ماشين يكان ـ خوي قرار دارند. شامقلي عليا به فاصله 3 كيلومتر در طرف جنوب واقع است. در مشرق آن اصل كندي و در جنوب شرقي آن مغولو و غرب آن عرب كهريزي واقع است. از وسط آن رودي مي گذرد و دو طايفه آن در دو طرف رود مسكن گزيده اند. در تابستان وزش باد از طرف جلفا هواي آن را معتدل مي كند كشت چغندر در آن رايج است.
شامقلي از شمال به قوچعلي كهريزي، از جنوب به شامقلي عليا، از مشرق به يكان سعدي و از مغرب به عرب كهريزي محدود مي شود. اين روستا نيز داراي دو طايفه است. قسمتي از اراضي آن جلگه اي و قسمتي ديگر كويري است. آب اين روستا كم است.
* وجه تسميه
در تاريخ صفويه به اسامي مانند شامقلي برخورد مي كنيم. قول در فارسي معادل غلام است. ولي اينكه شام در ابتداي آن به چه معنايي است. اطلاع درستي نداريم. به احتمال نام باني اين روستاها شامقلي بوده است.
4- يكان سعدي Yekan j sadi
يكي از روستاهاي نسبتاً بزرگ و آباد يكانات يامچي يكان سعدي است. نام اصلي آن سدي sadi مي باشد ولي به اشتباه به آن يكان سعدي مي گويند.
اين روستا از شمال به روستاي قره بلاغ جلفا و از شمال غربي به قوچعلي كهريزي، از جنوب به اصل كندي، از مشرق به چايكسن و از مغرب به شهرستان خوي محدود ميشود. زمين هاي اين روستا جلگه اي و مناسب كشاورزي است.
اين روستا در زمان مشروطه و در دوران استبداد صغير بواسطه سه برادر آزاديخواه (قوچعلي ـ شيرعلي و بخشعلي) مشهور بوده است.
* چشمه ها و قنات هاي قديمي يكان سعدي
برخي از چشمه ها و كهريزهاي قديمي سدي عبارتند از : 1- چاي كهريزي 2- آشاغي كهريزي 3- خان كهريزي 4- سدي كهريزي 5- دغداغان
5- يكان كهريز Yekan Kahriz
مركز دهستان يكانات بخش يامچي يكان كهريز است.
يكان كهريز در غرب بخش يامچي قرار دارد. از شمال به روستاي اصل كندي، از جنوب به ارتفاعات 5591 متري، از شرق به يكان عليا، و از جنوب غربي به ينگجه يارانمش و از شمال غربي به مغولو محدود مي شود.
* قدمت و تاريخچه
يكان در لغت به معناي واحد مي باشد و كهريز به وجود قناتهاي زياد در اين منطقه اشاره دارد. در كتيبه هاي آشوري به وجود كهريزهاي زياد در اطراف شهر باستاني اولخو اشاره شده كه به احتمال به يكان كهريز اشاره دارد. تكنيك حفر كهريز براي اولين بار توسط اوراتورها ابداع شده و از آنها به ساير ملت ها منتقل شده است.
يكانات از ديرباز يك شكارگاه محسوب مي شده و مظفرالدين شاه در دورة وليعهدي خود بارها براي شكار به آنجا مي آمده است.
برخي از جنگهاي دوره هاي قره قويونلوها، آق قويونلوها، تيموريان و صفويان در منطقه يكانات روي داده است. در عصر صفوي و در جنگهاي ايران و عثماني و در جنگهاي ايران و روس در دورة قاجار، جنگ هرات، يكانات شجاعت خود را اثبات نموده است.
در انقلاب مشروطه يكانات نقش مهمي ايفا نمود. آنچنانكه كسروي مي نويسد كه يكانات در مشروطه رنج بسيار كشيد. در فتح خوي در انقلاب مشروطيت نقش اول را يكانات ايفا نمود.
يكانات مهد فرهنگ، ادب و هنر بوده و هست. اين شهرك زادگاه سياستمداراني چون محبعلي خان، روشنفكراني چون ضيايي و نورالله خان و نويسندگاني چون مير هدايت حصاري است.
* همگوني فرهنگي يكانات و يامچي
در بسياري از روستاهاي بخش يامچي و خود شهر يامچي مهاجراني از يكانات وجود دارد. براي مثال در محله كيخالو يامچي طايفه بزرگ قره كينهلو اصالتاً مهاجران يكاني هستند. در شهر اورميه يكاناتي ها محله بزرگي را به خود اختصاص دادند و نوعي اتحاد بين آنها و يامچي هاي مقيم اورميه وجود دارد. در حقيقت تاريخ وحدت بين يامچي و يكانات را اثبات نموده است. حتي از نظر لهجه، لهجه محله كيخالو يامچي با لهجه يكانات همساني بسياري دارد.
* طوايف يكان كهريز
در يكان كهريز 6 طايفه بزرگ وجود دارد كه عبارتند از :
1- اغوزلو 2- حمزه لو 3- حصارلو 4- چايلو 5- قيه لو 6- يارغيب لو
تركهاي اوغوز جزء قديمي ترين طوايف ترك محسوب مي شوند. طايفه حمزه لو از هسته هاي اصلي تشكيل دهنده نيروي قزلباش بوده و در تأسيس حكومت صفوي نقش ايفا نموده اند.
* توسعه يكانات
آنچه در مورد يكانات اهميت زياد دارد مشكلات زياد اين منطقه است. مشكل آب و مشكل جاده ارتباطي بزرگترين موانع توسعه يكانات محسوب مي شوند. اينجانب بارها از مشاهده مشكل آب اين منطقه متعجب و متاسف شده ام؟! جاي شگفتي است كه مسئولين چنين منطقه اي را با اين قدمت و شهرت و اهميت به فراموشي سپرده اند. اگر چاره اي انديشه نشود پس از چند سال فاكتور جمعيتي را كه عامل مهم توسعه است در اين منطقه از كف خواهيم داد چرا كه بيشتر افراد آن مهاجرت خواهند نمود. وضع كنوني يكانات در شأن سرزميني نيست كه در مشروطه رنج فراوان برده است!
۶- يكان عليا Yekan – Olya
يكي از بزرگترين روستاهاي دهستان يكانات يامچي يكان عليا مي باشد. اين روستا از شمال به ارتفاعات 6000 متري ينگجه سادات، از غرب به يكان كهريز، از شمال شرقي به مركيد خرابه و از جنوب به ارتفاعات 5591 متري محدود مي شود. جاده اين روستا و بيشتر روستاهاي يكانات به يامچي در مسير سيلابهاي فصلي قرار دارد. به اين جهت پل احداثي دوام لازم را ندارد و اين موجب قطع ارتباط اين روستا با يامچي مي شده است.
در جنوب شرقي يكان عليا گردنه گيروه وجود دارد كه از اين گردنه به يامچي راه وجود دارد. در همان نقطه، كوه قالا داغي قرار دارد كه در موقع بارش باران، سيل از دره هاي آن جمع شدهو به طرف يكان كهريز و روستاهاي پايين (مغولو و شامقلي) هجوم آورده و خسارات زيادي وارد مي كند.
* طوايف يكان عليا
در اين روستا 8 طايفه وجود دارد كه عبارتند از : 1- جوون ليك لو 2- ولدلو 3- گديك لو 4- همتلو 5- خفرلو 6- گيتانلو 7- عليلو 8-برگشادي
* دو نكته در مورد يكان عليا
1- مردم اين روستا انسانهايي سخت كوش و شجاع مي باشند. هادي خان از اين روستا در فتح خوي همراه با نورالله خان شركت نموده است. نقش اين روستا در انقلاب مشروطيت و انقلاب اسلامي بسيار چشمگير است. 2- وجود مدرسه شبانه روزي (دبيرستان نوري) در اين روستا آن را از نظر آموزشي ممتاز نموده است.
